İslam Mütefekkirleri ile Garp Mütefekkirleri Arasında Mukayese - İzmirli İsmail Hakkı

İslam Dininin ve Batı Felsefesinin Fikir Alışverişi 

Bu kitap, İzmirli İsmail Hakkı'nın İslam dünyasının önde gelen düşünürleri ile Batılı filozofları karşılıklı olarak mukayese ettiği bir felsefe tarihi çalışmasıdır. Yazar, Doğu ve Batı düşünce sistemleri arasındaki etkileşimi, "remz" (sembol) şahsiyetler üzerinden ortaya koymayı amaçlar.

Kitap, Batı felsefesinin tamamen özgün olmadığını, İslam filozoflarının eserlerinin Latince çeviriler yoluyla Avrupa'ya aktarıldığını ve skolastik düşüncenin şekillenmesinde belirleyici olduğunu gösterir. İzmirli burada ilmî bir tarafsızlıkla tarihsel etkileşimi ele alır.

Yazar, İbn Sînâ, Fârâbî, İbn Rüşd ve Gazzâlî gibi İslam mütefekkirlerini; Batı'dan ise Aristoteles, Platon, Kant, Hegel, Descartes ve Bergson gibi isimlerle karşılaştırır. Her düşünürün varlık, bilgi, ahlak ve siyaset gibi temel kavramları kısa ve öz biçimde özetlenir.

Eserin en çarpıcı yönlerinden biri, İzmirli'nin "Yeni İlm-i Kelâm" anlayışını bu mukayese üzerinden temellendirme çabasıdır. Ona göre klasik kelâm, çağın felsefî ve fen sorunlarına cevap vermekten uzaklaşmıştır. Modern dönemde Müslüman düşünürlerin Batı felsefesini bilerek yeni bir yöntem geliştirmesi gerekir.

Kitap üç ana bölüm halinde düzenlenmiştir. Birinci bölümde İslam düşüncesinin ana damarları (Kelâm, Felsefe, Tasavvuf) ve temsilcileri tanıtılır. İkinci bölümde Batı felsefesinin antik Yunan'dan 19. yüzyıla evrimi anlatılır. Üçüncü ve en geniş bölümde ise doğrudan karşılaştırmalı analiz yapılır.

İzmirlinin metodolojisi dönemi için yenilikçidir. O salt bir tarihçi gibi "kim kimi etkiledi" demekle kalmaz, aynı zamanda determinizm-özgürlük, tanrı-âlem ilişkisi, bilginin kaynağı gibi felsefî problemleri her iki gelenekte karşılaştırarak okuyucuya bir diyalog zemini sunar. Bu yönüyle eser, modern karşılaştırmalı felsefe çalışmalarının Türkiye'deki ilk öncülerindendir.

Yazarın üslubu sade ve akademiktir. 88 sayfalık hacmine rağmen bu kadar yoğun içeriği kısa ve anlaşılır biçimde sunması, İzmirli'nin ustalığını gösterir. Okuyucuda her iki düşünce geleneğini "öteki" olarak değil, birbirini tamamlayan kaynaklar olarak görme alışkanlığı geliştirir.

Eserin bir diğer önemli katkısı, İzmirli'nin Batı'dan sadece rasyonalist-idealist kanadı değil, materyalist (Comte, Feuerbach) ve pozitivist düşünürleri de ele almasıdır. İslam düşüncesinin bu tür sistemlerle imtihanını, döneminin tabularını yıkarak cesurca masaya yatırır. Günümüzde hâlâ ilahiyat, felsefe ve siyaset bilimi alanlarında temel kaynak olarak okutulmaktadır. Bu kitap ikinci eldir. Kondisyonu çok iyidir, sayfaları temiz, yırtık, leke veya karalama yoktur. Kapağı sağlamdır.